Wanneer men probeert een lijst op te stellen van de landen die tussen 1939 en 1945 aan elk kamp zijn verbonden, stuit men al snel op een concreet probleem: de allianties zijn veranderd, soms binnen enkele dagen. Een staat kon een pact ondertekenen met de As en vervolgens omslaan naar het tegenovergestelde kamp na een staatsgreep of een invasie. Het begrijpen van de samenstelling van de As en de Geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog vereist dan ook een stap verder dan de simpele opsomming Duitsland-Italië-Japan tegen de Verenigde Staten-URSS-Verenigd Koninkrijk.
Driepartijenpact en gedwongen toetredingen: hoe de As in fasen is opgebouwd
De As wordt vaak gepresenteerd als een hechte bloc rond drie machten. De operationele realiteit is echter fragmentarischer. De alliantie is opgebouwd uit opeenvolgende lagen, waarbij elk verdrag verplichtingen en interne spanningen toevoegt.
De eerste benadering gaat via de as Rome-Berlijn, een politieke overeenkomst tussen het Duitsland van Hitler en het Italië van Mussolini. Het Anti-Kominternpact verbindt vervolgens Duitsland en Japan op ideologische basis: de oppositie tegen het Sovjetcommunisme. Het Staalpact formaliseert de militaire alliantie tussen Italië en Duitsland.
Om de samenstelling van de As en de Geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog verder te verkennen, moeten we terugkeren naar het driepartijenpact van september 1940, dat de alliantie van drie tussen Duitsland, Italië en Japan bezegelt. Dit pact voorziet in wederzijdse bijstand in geval van een aanval door een macht die nog niet bij het conflict betrokken is, gericht op de Verenigde Staten.
Verschillende Europese landen sluiten zich vervolgens onder Duitse diplomatieke of militaire druk aan bij de As: Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Kroatië. Deze toetredingen weerspiegelen niet altijd een ideologische afstemming. Ze zijn vaak het resultaat van overlevingsberekeningen in het licht van de Duitse dominantie op het continent.
Het geval van Joegoslavië: toetreding en terugtrekking in enkele dagen
Joegoslavië illustreert perfect de instabiliteit van deze toetredingen. De Joegoslavische regering ondertekent formeel haar toetreding tot het driepartijenpact in maart 1941. Enkele dagen later wordt deze regering omvergeworpen door een staatsgreep en wordt de toetreding tot het As-kamp herroepen.
De Duitse reactie is onmiddellijk: de invasie van het land. Dit geval toont aan dat het lidmaatschap van de As geen vaste waarde was. Staten zijn binnen enkele dagen van het ene kamp naar het andere overgestapt, iets wat in pedagogische samenvattingen zelden wordt vermeld.
Geallieerden van de Tweede Wereldoorlog: een verenigd front op papier, gefragmenteerd op het terrein
Aan de geallieerde kant vinden we een harde kern gevormd door het Verenigd Koninkrijk, de Sovjetunie en de Verenigde Staten. De USSR sluit zich pas aan bij dit kamp na de Duitse invasie van haar grondgebied in juni 1941. De Verenigde Staten treden de oorlog binnen na de Japanse aanval op Pearl Harbor.
De alliantie steunt op een gemeenschappelijke vijand, niet op gedeelde waarden. Het Verenigd Koninkrijk is een parlementaire democratie, de USSR een totalitair Sovjetregime, de Verenigde Staten een federale republiek. Hun oorlogsdoelen verschillen al vanaf 1943 over de kwestie van de verdeling van het naoorlogse Europa.
Naast deze drie machten omvat de geallieerde coalitie tientallen landen. Vrij Frankrijk onder generaal de Gaulle, nationalistisch China, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, de in ballingschap verblijvende Polen, België, Nederland, Noorwegen, Griekenland nemen allemaal deel aan de oorlogsinspanningen, met zeer variabele bijdragen.
- Het Verenigd Koninkrijk zet zijn troepen in vanaf 1939 en houdt alleen het westfront tot de Amerikaanse oorlogsverklaring.
- Het Sovjetleger draagt de meerderheid van de menselijke verliezen aan het oostfront, een strijdtoneel van ongeëvenaarde geweld.
- De Verenigde Staten bieden een industriële en logistieke capaciteit die de machtsbalans vanaf 1942 verandert.
- De vrije Franse strijdkrachten en de in ballingschap verblijvende legers (Pools, Tsjechoslowaaks) nemen deel aan operaties op verschillende strijdtonelen.
Minder bekende bondgenoten van de As: Thailand en vergeten medestrijders
Publieke samenvattingen beperken zich tot de drie belangrijkste machten van de As en hun Europese satellieten. Men laat significante gevallen in Azië en elders buiten beschouwing.
Thailand zet troepen in naast Japan tegen de Geallieerden. Amerikaanse bronnen uit 1945 beschrijven het als een land dat tijdens het conflict tot het As-kamp behoort. De militaire rol ervan blijft echter bijna afwezig in Europese schoolboeken.
Finland vormt een ander atypisch geval. Betrokken in een oorlog tegen de USSR (de Continuation War), vecht het feitelijk aan de zijde van Duitsland zonder ooit het driepartijenpact te ondertekenen. Men spreekt van co-belligeren, een vage status die niet overeenkomt met een duidelijke categorie.
Deze voorbeelden tonen aan dat de As/Geallieerden-indeling een veel genuanceerdere realiteit vereenvoudigt. Landen vechten in één kamp zonder de ideologie te delen, anderen wisselen van kant tijdens het conflict (Roemenië en Bulgarije keren in 1944 naar de Geallieerden).
Vichy-regering en Vrij Frankrijk: twee Frankrijk in twee kampen
Het Franse geval verdient aandacht. Na de nederlaag van juni 1940 en de ondertekening van de wapenstilstand, brengt de Vichy-regering onder leiding van maarschalk Pétain Frankrijk in een samenwerkingspolitiek met Duitsland. Hoewel het formeel geen lid van de As is, werkt dit regime actief samen met de bezetter.
Tegelijkertijd vecht Vrij Frankrijk, gevormd rond generaal de Gaulle vanuit Londen, in het geallieerde kamp. Vrij Franse troepen nemen deel aan operaties in Noord-Afrika, in Italië, en vervolgens aan de landing in Provence.
Deze situatie creëert een operationeel paradox: Franse soldaten vechten gelijktijdig in beide kampen. De militie van Vichy en de Franse binnenlandse strijdkrachten (verzet) staan rechtstreeks tegenover elkaar op Franse bodem. De vraag naar de legitimiteit van de Franse regering wordt een belangrijk diplomatiek vraagstuk tussen de Geallieerden tot aan de bevrijding.
- De Vichy-regering beheert de zuidelijke zone en het Franse koloniale rijk tot november 1942.
- Vrij Frankrijk verkrijgt geleidelijk de diplomatieke erkenning van de Geallieerden, vooral na de aansluiting van Frans-Equatoriaal Afrika.
- Het Franse leger, opnieuw opgebouwd in Noord-Afrika, telt enkele honderden duizenden strijders die deelnemen aan de bevrijding van West-Europa.
De samenstelling van de twee kampen tijdens de Tweede Wereldoorlog kan niet worden samengevat in twee vaste lijsten. De late toetredingen, de omkeringen van allianties en de vage statussen van co-belligeren herinneren eraan dat de wereldoorlogen de diplomatieke grenzen in real-time hertekenen, soms van de ene week op de andere.